نمىآورند ، براى مطالعه آسان اما براى ارزيابى دشوارى دارند ؛ زيرا براى بررسى آنها بايد به راههاى غير سندى پرداخته شود ؛ كارى كه حتى در روايات مسند نيز لازم است . تاريخ نگارى محلى يكى از گونه‌هاى مختلف تاريخنگارى ، تاريخنگارى محلى است . اين سبك تاريخ نويسى ، از قرن سوم به بعد كاملًا متداول بوده و نگاشته‌هاى مفصلى در اين باره توسط مسلمانان تحرير شده كه برخى از آنها برجاى مانده است . ساختار اين كتابها به‌طور عمده بر سه پايه است : اطلاعات « جغرافى » ، « تاريخى » و « رجالى » . از ميان اين سه قسمت ، در بسيارى از اين قبيل منابع بخش رجالى اين تواريخ و شرح حالنگارى آنها ، مفصلترين قسمت است . بيان چگونگى احداث شهرها و اقوال مربوط به آن ، پيشينهء تاريخى ، تحولات سرنوشت سازِ رخ داده در شهر ، حُكّام و نيز برخى از آگاهيهايى كه مربوط به اماكن و يا محصولات شهر است ، در نخستين فصول كتاب آورده مىشود . پس از آن ، به شرح حال رجال آن شهر پراخته شده و درمواردى صرفاً از محدثان و گاه از تمامى مشاهير شهر به ترتيب الفبايى يا جز آن ، ياد مىشود . در ضمن شرح حال رجالِ محدّث ، در بيشتر موارد احاديثى از طريق آنان نقل مىشود كه از نظر حديث شناسى بسيار قابل توجه است . ارزش تاريخى اين آثار در آن است كه بر خلاف تواريخ عمومى كه نگاه از مركز خلافت به تاريخ اسلامى است ، در اين قبيل آثار ، نگاه از سوى شهرها و در محيط همانهاست . تاريخ نويسى محلى از همان آغاز مورد توجه بوده است . ابن نديم در تقسيم بندى آثار هشام كلبى ، ذيل عنوان « كتبه فى اخبار البلدان » از كتاب البلدان الكبير ، كتاب البلدان الصغير ، كتاب تسمية من بالحجاز من احياء العرب ، كتاب الحيرة ، كتاب اسواق العرب ، كتاب الاقاليم ياد كرده است . « 1 » متأسفانه على رغم فراوانى اين قبيل آثار در فرهنگ مكتوب تاريخى مسلمانان ، شمار اندكى از آنها برجاى مانده است . كهن‌ترين اثرى كه در اين زمينه به دست ما رسيده كتاب فتوح مصر و المغرب از ابن عبد الحكم ( م 257 ) « 2 » و كتاب تاريخ واسط از اسلم بن سهل رزاز معروف به بحشل واسطى ( م 292 ) است كه كوركيس عواد آن را منتشر كرده است . تاريخ اصبهان اثر ابونعيم يك نمونه براى ساختارى است كه در بالا از آن ياد كرديم . مشابه كتاب مزبور ، كتاب طبقات المحدثين باصبهان از ابوالشيخ است كه بيشتر رنگ رجال شناسانه و حديثى دارد . تاريخ اصبهان حمزهء اصفهانى كه فقرات فراوانى از آن در معجم الادباء و منابع ديگر برجاى مانده اما اصل آن از ميان رفته است . تاريخ بغداد از مفصلترين

--> ( 1 ) . الفهرست ، ص 109 ( 2 ) . تحقيق على محمد عمر ، قاهره ، مكتبة الثقافة الدينية ، 1415